Στις μέρες μας, η εξάρτηση συχνά παρουσιάζεται σαν μια παθολογία που «κατοικεί» μέσα στο άτομο. Σαν μια ρωγμή στον χαρακτήρα, ένα ελάττωμα βιολογικό ή ψυχολογικό, που κάνει τον άνθρωπο «ευάλωτο», «ελαττωματικό», «ανεπαρκή».
Αυτή η αφήγηση όσο «επιστημονική» κι αν μοιάζει, σπάνια βοηθάει. Πιο συχνά τραυματίζει.
Γιατί κάθε φορά που ορίζουμε την εξάρτηση αποκλειστικά ως πάθηση, ο άνθρωπος αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του μόνο μέσα από το πρίσμα αυτού του ορισμού. Η ταυτότητα συρρικνώνεται. Το «εγώ» γίνεται: «εγώ που είμαι προβληματικός», «εγώ που κάτι δεν λειτουργεί μέσα μου», «εγώ που μάλλον δεν θα αλλάξω».
Όμως η σύγχρονη έρευνα δείχνει κάτι διαφορετικό: η εξάρτηση δεν είναι ταυτότητα. Είναι μια διαδικασία μάθησης, προσκόλλησης και ρύθμισης συναισθήματος. Είναι μια μετάφραση του πόνου σε συμπεριφορά. Είναι η βιολογία και η συνθήκη που αναζητούν ισορροπία.
Κι αυτή είναι η κρίσιμη διάκριση: η εξάρτηση δεν είναι «εγώ». Είναι μια στρατηγική, συχνά ανεπαρκής, επώδυνη, αλλά στρατηγική. Κάτι που κάποτε ίσως βοήθησε. Κάτι που σήμερα μπορεί να μετασχηματιστεί.
Η παθολογικοποιητική αφήγηση, όμως, δεν το επιτρέπει αυτό. Παγιδεύει τον άνθρωπο σε μια ταμπέλα. Τον αναγκάζει να βλέπει τον εαυτό του μέσα από έναν στενό ιατρικό φακό, λες και όλες οι διαστάσεις της ζωής του κοινωνικές, σχέσεις, τραύματα και άγχη δεν έχουν θέση σε αυτό που ζει.
Στην πραγματικότητα η εξάρτηση είναι ένας διάλογος ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του. Κάτι που διαμορφώνεται μέσα από βιολογία, ιστορία ζωής, κοινωνικά πλαίσια, πολιτισμικά μηνύματα και πάνω απ’ όλα, σχέσεις.
Και αυτός ο διάλογος πολλές φορές παίρνει τη μορφή μιας εσωτερικής φωνής. Μιας φωνής που συχνά μπερδεύεται με την προσωπική ταυτότητα:
«Εγώ δεν αντέχω χωρίς αυτό.»
«Εγώ χρειάζομαι κάτι για να ηρεμήσω.»
«Εγώ είμαι έτσι.»
Μα αυτή η φωνή δεν είσαι εσύ. Είναι η συνήθεια που έγινε μηχανισμός επιβίωσης. Είναι η ψυχή που προσπαθεί να ρυθμιστεί με ό,τι βρήκε μπροστά της. Είναι η βιολογία που αναζητά ισορροπία. Είναι το νευρικό σύστημα που έχει μάθει μια διαδρομή και την επαναλαμβάνει.
Το επιστημονικό σημείο καμπής είναι εδώ: όποτε κάποιος αρχίζει να βλέπει πως «η εξάρτηση είναι κάτι που έχω, δεν είναι κάτι που είμαι», απελευθερώνει χώρο για αλλαγή.
Γιατί δεν χρειάζεται να αλλάξω τον εαυτό μου, μόνο τη σχέση που έχω με αυτό που κάποτε με εξυπηρετούσε.
Και έτσι, η ταυτότητα ξανανοίγει. Ο άνθρωπος ξαναγίνεται υποκείμενο, όχι σύμπτωμα.
Ξαναβρίσκει το δικαίωμα να μην καθορίζεται από την ανάγκη, την παρόρμηση ή τη χρήση.
Να δει τον εαυτό του με μια φράση που η έρευνα επιβεβαιώνει και η ψυχή έχει ανάγκη:
«Εγώ δεν είμαι η εξάρτησή μου. Η εξάρτηση είναι μια ιστορία που μπορεί να ξαναγραφτεί.»
