Όταν μιλάμε για εξαρτήσεις, συχνά ο λόγος μας στενεύει. Εστιάζει στην ουσία, στη συμπεριφορά, στη «λανθασμένη επιλογή». Σαν το πρόβλημα να βρίσκεται αποκλειστικά μέσα στο άτομο.
Όμως, τόσο η ιστορία όσο και η θεραπευτική πράξη δείχνουν κάτι διαφορετικό: οι εξαρτήσεις δεν εμφανίζονται στο κενό. Αναδύονται σε περιόδους κοινωνικής δυσφορίας, αποσύνδεσης και απώλειας νοήματος.
Κοινωνική αποσύνθεση και ψυχικός πόνος
Ο Émile Durkheim περιέγραψε ήδη από τον 19ο αιώνα την ανομία: καταστάσεις όπου οι κοινωνικοί δεσμοί χαλαρώνουν και οι συλλογικές αφηγήσεις παύουν να συγκρατούν το άτομο.
Σε τέτοια περιβάλλοντα, ο άνθρωπος δεν «αποτυγχάνει». Απλώς μένει χωρίς πλαίσιο νοήματος.
Ο ψυχικός πόνος δεν εξαφανίζεται όταν δεν έχει χώρο. Μετασχηματίζεται.
Ο Erich Fromm το έθεσε απλά: όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί να είναι, προσπαθεί να μουδιάσει. Οι εξαρτήσεις, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι ανωμαλία, είναι προσαρμογή.
Ιστορία: όταν οι κοινωνίες ραγίζουν
Η σύνδεση κοινωνικής κρίσης και εξάρτησης γίνεται ιδιαίτερα καθαρή ιστορικά. Τον 19ο αιώνα, η Κίνα βίωσε βαθιά πολιτική, οικονομική και πολιτισμική αποδόμηση. Την ίδια περίοδο, η χρήση οπίου εξαπλώθηκε μαζικά.
Οι Πόλεμοι του Οπίου δεν ήταν απλώς εμπορικές συγκρούσεις. Ανέδειξαν πώς η εξάρτηση μπορεί να λειτουργήσει:
• ως κοινωνικό αναισθητικό
• ως μέσο ελέγχου
• ως απάντηση σε μια πραγματικότητα που είχε γίνει μη βιώσιμη
Η εξάρτηση άνθισε εκεί όπου η κοινωνική συνοχή είχε ήδη διαρραγεί.
Από την ιστορία στο σήμερα
Η Μάτσα, στο βιβλίο
Ψάξαμε ανθρώπους και βρήκαμε σκιές, το συνοψίζει εύστοχα:
Η κουλτούρα της εξάρτησης έρχεται ως απάντηση στην κουλτούρα της παρακμής.
Σήμερα, οι μορφές έχουν αλλάξει, όχι όμως και η δομή.
Στη θέση του οπίου βρίσκουμε: ουσίες, οθόνες, καταναγκασμούς, εξαρτητικές σχέσεις.
Ο Zygmunt Bauman μίλησε για μια ρευστή κοινωνία, όπου τίποτα δεν κρατά αρκετά ώστε να προσφέρει ασφάλεια.
Μέσα σε αυτή τη ρευστότητα, η εξάρτηση συχνά λειτουργεί ως ψευδής σταθερότητα.
Η εξάρτηση ως απόπειρα αυτορρύθμισης
Στην ψυχολογία των εξαρτήσεων, η υπόθεση της αυτο-φαρμακευτικής χρήσης του Edward Khantzian δείχνει ότι οι ουσίες δεν επιλέγονται τυχαία. Χρησιμοποιούνται για να ρυθμίσουν συναισθήματα που δεν αντέχονται αλλιώς.
Η αφηγηματική προσέγγιση του Michael White πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: η εξάρτηση δεν είναι ταυτότητα, αλλά ιστορία επιβίωσης μέσα σε δύσκολες συνθήκες ζωής.
Παράλληλα, ο Michel Foucault μας βοηθά να δούμε πώς οι σύγχρονες κοινωνίες:
• ατομικοποιούν τον πόνο
• μεταθέτουν την ευθύνη στο άτομο
• και συχνά παθολογικοποιούν ό,τι δεν «λειτουργεί»
Ένας προσωπικός θεραπευτικός αναστοχασμός
Στη θεραπευτική μου πρακτική, δεν συναντώ ανθρώπους που «δεν τα κατάφεραν». Συναντώ ανθρώπους που προσπάθησαν να αντέξουν συνθήκες που δεν χωρούσαν την ανθρώπινη ευαλωτότητα.
Γι’ αυτό και για μένα, η θεραπεία δεν περιορίζεται στην αποχή ή στον έλεγχο της συμπεριφοράς.
Είναι χώρος:
• απο-ενοχοποίησης του πόνου
• επανασύνδεσης με το νόημα
• και ξαναγραψίματος της ιστορίας του εαυτού μέσα στη σχέση
Δεν θεραπεύουμε ουσίες.
Θεραπεύουμε ρήγματα ζωής.
Και αυτό, σχεδόν πάντα, είναι μια διαδικασία βαθιά σχεσιακή και κοινωνική, όχι ατομική αποτυχία.
Βιβλιογραφία
Durkheim, E. (1951). Suicide: A Study in Sociology (Trans. J. A. Spaulding & G. Simpson). London: Routledge. (Original work published 1897).
Foucault, M. (1977). Discipline and Punish: The Birth of the Prison (Trans. A. Sheridan). New York: Pantheon Books.
Fromm, E. (1955). The Sane Society. New York: Rinehart & Company.
Khantzian, E. J. (1997). The self-medication hypothesis of substance use disorders: A reconsideration and recent applications. American Journal of Psychiatry, 154(4), 505–513.
Maté, G. (2008). In the Realm of Hungry Ghosts: Close Encounters with Addiction. Toronto: Knopf Canada.
White, M., & Epston, D. (1990). Narrative Means to Therapeutic Ends. New York: W. W. Norton & Company.
Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Cambridge: Polity Press.
Μάτσα, Κ. (2018). Ψάξαμε ανθρώπους και βρήκαμε σκιές. Αθήνα: Άγρα.
