Μια αφηγηµατική και κοινωνιολογική προσέγγιση στη θεραπεία εξαρτήσεων
Η εξάρτηση συχνά αντιµετωπίζεται ως ατοµική παθολογία ή ως έλλειψη αυτοελέγχου. Αυτή η κυρίαρχη οπτική, αν και διαδεδοµένη, παραβλέπει έναν κρίσιµο παράγοντα: την ταυτότητα. Στην πράξη, η εξάρτηση δεν αφορά µόνο τη σχέση µε µια ουσία ή µια συµπεριφορά, αλλά τη σχέση του ανθρώπου µε τον εαυτό του και την ιστορία που έχει µάθει να αφηγείται γι’ αυτόν.
Η αφηγηµατική θεραπεία προτείνει ένα εναλλακτικό πλαίσιο κατανόησης, στο οποίο το πρόβληµα δεν ταυτίζεται µε το άτοµο, αλλά νοείται ως µια κυρίαρχη αφήγηση που έχει αποκτήσει υπερβολική επιρροή στη ζωή του (White & Epston, 1990).
Ταυτότητα: σταθερό χαρακτηριστικό ή δυναµική διαδικασία;
Σύγχρονες κοινωνιολογικές προσεγγίσεις περιγράφουν την ταυτότητα ως µια διαρκώς διαµορφούµενη διαδικασία, προϊόν κοινωνικών σχέσεων, πολιτισµικών λόγων και προσωπικών εµπειριών. Ο τρόπος που το άτοµο αντιλαµβάνεται τον εαυτό του επηρεάζεται από τις αφηγήσεις που κυριαρχούν γύρω από την επιτυχία, την επάρκεια, την αυτονοµία και την ευθύνη (Giddens,1991).
Στο πλαίσιο της ύστερης νεωτερικότητας, το άτοµο καλείται να είναι διαρκώς λειτουργικό και αυτορρυθµιζόµενο. Η ψυχική δυσφορία συχνά ιδιωτικοποιείται και ερµηνεύεται ως προσωπική αποτυχία, αντί ως κοινωνικό ή σχεσιακό φαινόµενο (Bauman, 2000).
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η εξάρτηση µπορεί να µετατραπεί από συµπεριφορά σε ταυτότητα: από το «κάνω χρήση» στο «είµαι αυτός που…».
Η εξάρτηση ως µηχανισµός συναισθηµατικής ρύθµισης
Κλινικά δεδοµένα δείχνουν ότι πολλές µορφές εξάρτησης δεν ξεκινούν από αναζήτηση ευχαρίστησης, αλλά από την ανάγκη ρύθµισης εσωτερικών καταστάσεων, όπως το άγχος, η εσωτερική ένταση και η ντροπή. Η χρήση λειτουργεί αρχικά ως προσαρµοστική απάντηση σε συνθήκες υπερφόρτισης του νευρικού συστήµατος ή σε ρήγµατα της ταυτότητας.
Στην κλινική πράξη, αυτό συχνά δεν εµφανίζεται ως «άρνηση αλλαγής», αλλά ως δυσκολία να φανταστεί κανείς τον εαυτό του χωρίς την εξάρτηση. Όχι επειδή δεν επιθυµεί την αλλαγή, αλλά επειδή η εξάρτηση έχει γίνει το βασικό οργανωτικό πλαίσιο νοήµατος και αυτοκατανόησης.
Σύµφωνα µε τον Alexander (2008), η εξάρτηση δεν µπορεί να κατανοηθεί επαρκώς αποκοµµένη από το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο αναπτύσσεται. Όταν η κοινωνική σύνδεση αποδυναµώνεται και οι απαιτήσεις αυτονοµίας αυξάνονται, η εξάρτηση συχνά λειτουργεί ως υποκατάστατο νοήµατος και ανήκειν.
Με τον χρόνο, όµως, αυτή η «λύση» παύει να είναι λειτουργική και µετατρέπεται σε κυρίαρχη αφήγηση, η οποία αρχίζει να οργανώνει το παρελθόν, το παρόν και τις προσδοκίες για το µέλλον.
Στίγµα, λόγος και κοινωνική ταυτότητα
Ο κοινωνικός λόγος γύρω από την εξάρτηση συµβάλλει καθοριστικά στη διαµόρφωση της ταυτότητας του ατόµου. Η παθολογιοποίηση και η ηθικοποίηση της χρήσης ενισχύουν τη ντροπή και περιορίζουν τις διαθέσιµες αφηγήσεις εαυτού.
Έτσι, η εξάρτηση παρουσιάζεται ως ατοµική αποτυχία, ενώ στην πραγµατικότητα συχνά αποτελεί σύµπτωµα ευρύτερων κοινωνικών και σχεσιακών πιέσεων.
Όπως έχει δείξει ο Foucault (1978), οι λόγοι γύρω από την κανονικότητα και την απόκλιση δεν περιγράφουν απλώς την πραγµατικότητα, αλλά τη συγκροτούν. Το άτοµο δεν βιώνει µόνο τη χρήση ως πρόβληµα, αλλά συχνά µαθαίνει να βιώνει και τον ίδιο του τον εαυτό ως προβληµατικό.
Αφηγηµατική θεραπεία: απο-ταύτιση και επανασυγγραφή ταυτότητας
Η αφηγηµατική θεραπεία εστιάζει στην απο-ταύτιση του ανθρώπου από το πρόβληµα και στην ανάδειξη εναλλακτικών ιστοριών ζωής. Η αλλαγή δεν περιορίζεται στη διακοπή της χρήσης, αλλά στη διεύρυνση της ταυτότητας και των δυνατοτήτων νοήµατος (White & Epston, 1990).
Η θεραπεία γίνεται ουσιαστική όταν το άτοµο δεν επιδιώκει απλώς να σταµατήσει κάτι, αλλά να κατανοήσει ποια ανάγκη εξυπηρετούσε η εξάρτηση και ποια άλλη ιστορία µπορεί σταδιακά να σταθεί στη θέση της.
Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία:
• το πρόβληµα εξωτερικεύεται,
• αναγνωρίζονται στιγµές ανθεκτικότητας και αξιών,
• επανασυνδέεται το άτοµο µε πτυχές του εαυτού που είχαν σιωπήσει.
Όσο περισσότερες ιστορίες έχει ένας άνθρωπος για το ποιος είναι, τόσο λιγότερη εξουσία έχει η εξάρτηση να καθορίζει τη ζωή του.
Συµπέρασµα
Η εξάρτηση δεν αποτελεί ταυτότητα. Αποτελεί µια ιστορία που αναπτύχθηκε µέσα σε συγκεκριµένες ψυχικές, κοινωνικές και σχεσιακές συνθήκες.
Η θεραπεία δεν αφορά µόνο την αποχή, αλλά την αποκατάσταση του νοήµατος, της πολυπλοκότητας και της ελευθερίας επιλογής του εαυτού.
Βιβλιογραφία (APA 7th)
Alexander, B. K. (2008). The globalization of addiction: A study in poverty of the spirit. Oxford University Press.
Bauman, Z. (2000). Liquid modernity. Polity Press.
Foucault, M. (1978). The history of sexuality: Volume I – An introduction (R. Hurley, Trans.). Pantheon Books.
Giddens, A. (1991). Modernity and self-identity: Self and society in the late modern age. Stanford University Press.
White, M., & Epston, D. (1990). Narrative means to therapeutic ends. W. W. Norton & Company
