Οι γιορτές συχνά περιγράφονται ως μια περίοδος φωτός, σύνδεσης και ξεκούρασης. Στον δημόσιο λόγο μοιάζουν σχεδόν μονόχρωμες: οικογενειακά τραπέζια, χαμόγελα, ευχές, «να περάσουμε καλά». Όμως στην κλινική πράξη, και συχνά στην ιδιωτική εμπειρία των ανθρώπων, οι γιορτές είναι κάτι πιο σύνθετο. Είναι ένα διάστημα όπου συναισθήματα που όλο τον υπόλοιπο χρόνο μένουν στο περιθώριο, έρχονται πιο έντονα στο προσκήνιο.
Δεν είναι τυχαίο ότι για αρκετούς ανθρώπους αυτή η περίοδος συνοδεύεται από αύξηση της χρήσης ουσιών ή άλλων συμπεριφορών εξάρτησης.
Η κοινωνική κανονικότητα της υπερβολής
Το αλκοόλ, το φαγητό και η υπερκατανάλωση αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της εορταστικής κουλτούρας. Η χρήση δεν είναι απλώς ανεκτή· συχνά είναι αναμενόμενη. «Έλα μωρέ, γιορτές είναι», «μια φορά τον χρόνο ζούμε», «δεν πειράζει αυτές τις μέρες».
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το όριο θολώνει. Η υπερβολή νομιμοποιείται και, για κάποιους ανθρώπους, η χρήση γίνεται ο πιο άμεσος τρόπος ένταξης, αποφόρτισης ή αποφυγής.
Όταν οι γιορτές ενεργοποιούν μνήμες
Οι γιορτές δε φέρνουν μόνο παρόν. Φέρνουν και παρελθόν. Απώλειες, σχέσεις που δεν επιδιορθώθηκαν, οικογενειακές δυναμικές που επαναλαμβάνονται, ρόλους που μοιάζουν παγωμένοι στον χρόνο. Για ανθρώπους που έχουν βιώσει τραύμα, μοναξιά ή χρόνιες δυσκολίες στις σχέσεις, αυτή η περίοδος μπορεί να λειτουργήσει ως συναισθηματικός πολλαπλασιαστής.
Σε αυτά τα συμφραζόμενα, η χρήση συχνά δεν εμφανίζεται ως αναζήτηση ευφορίας, αλλά ως προσπάθεια ρύθμισης της έντασης. Ένας τρόπος να «χαμηλώσει ο θόρυβος», έστω και προσωρινά.
Όχι αδυναμία, αλλά προσπάθεια ανακούφισης
Η διεθνής βιβλιογραφία είναι σαφής: το στρες και η συναισθηματική επιβάρυνση αυξάνουν την πιθανότητα χρήσης ουσιών και εθιστικών συμπεριφορών. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η κατανάλωση αλκοόλ παρουσιάζει αύξηση σε εορταστικές περιόδους, ενώ μελέτες δείχνουν ισχυρή σύνδεση μεταξύ χρόνιου στρες και ευαλωτότητας στη χρήση.
Αυτό μετατοπίζει τη συζήτηση. Η χρήση δεν χρειάζεται να ιδωθεί ως έλλειψη αυτοελέγχου ή προσωπική αποτυχία. Πολύ συχνά αποτελεί μια ανθρώπινη προσπάθεια διαχείρισης δύσκολων συναισθημάτων, σε ένα περιβάλλον που δεν αφήνει χώρο για αυτά.
Η πίεση να «είμαστε καλά»
Ίσως ένα από τα πιο δύσκολα στοιχεία των γιορτών είναι η σιωπηρή απαίτηση για χαρά. Η θλίψη, η κόπωση, η αμφιθυμία μοιάζουν σχεδόν ακατάλληλες. Όταν δεν υπάρχει χώρος για δυσκολία, η εσωτερική ένταση μεγαλώνει και μαζί της η ανάγκη για άμεση ανακούφιση.
Σε αυτό το σημείο, η χρήση δεν είναι το πρόβλημα. Είναι το σύμπτωμα ενός πλαισίου που δυσκολεύεται να χωρέσει την ανθρώπινη εμπειρία όπως πραγματικά είναι.
Μια διαφορετική ματιά
Οι γιορτές δε προκαλούν τη χρήση. Συχνά απλώς φωτίζουν όσα ήδη υπάρχουν στο εσωτερικό τοπίο του ανθρώπου. Όταν η ματιά μετακινείται από την ενοχή προς την κατανόηση, δημιουργείται χώρος για περισσότερη επίγνωση, φροντίδα και, ενδεχομένως, διαφορετικές επιλογές.
Ίσως το πιο χρήσιμο ερώτημα αυτή την περίοδο δεν είναι «τι κάνω λάθος;», αλλά «τι προσπαθώ να αντέξω;».
Η αφηγηματική θεραπεία μας προσκαλεί να δούμε τη χρήση μέσα στο πλαίσιο της ζωής και των σχέσεων του ανθρώπου, όχι αποκομμένα από αυτά. Ιδιαίτερα σε περιόδους όπως οι γιορτές, αυτή η ματιά βοηθά να ακουστούν οι δυσκολίες που συνυπάρχουν με τη χαρά, χωρίς βιασύνη να διορθωθούν, αλλά με χώρο να ειπωθούν.
Πηγές
World Health Organization. (2018). Global status report on alcohol and health.
National Institute on Drug Abuse. (2022). Stress and substance use.
Sinha, R. (2008). Chronic stress, drug use, and vulnerability to addiction. Annals of the New York Academy of Sciences, 1141, 105–130.
